Jan Van Landschot en Lijsbette Van Houtte

In 1538 werd na het overlijden van Lijsbette van Houtte, dochter van Gillis, een uitvoerige staat opgemaakt van de goederen die zij met haar echtgenoot Jan Van Landschoot had bezeten. Hoewel het document onder Jans naam werd opgesteld, was hij de achterblijvende echtgenoot. De inventaris moest vastleggen welke goederen aanwezig waren, welke schulden nog moesten worden betaald en wat aan de erfgenamen van Lijsbette toekwam. Hun namen worden in het aangeleverde fragment niet genoemd.

De staat biedt een gedetailleerde blik op het leven van het echtpaar. Hun huishouden was nauw verbonden met de landbouw rond Sint-Kruis, maar bezat ook belangen in Beernem, een huis in Brugge en een rente op een hofstede in Oostkamp. Eigen grond, cijnsrechten, gepachte akkers en graslanden vormden samen de basis van hun bestaan.

Een deel van het grondbezit was tijdens het huwelijk verworven. In Sint-Kruis, binnen de heerlijkheid Sijsele, lag vrijland, met daarnaast proostland en een stukje grond in de boomgaard van de hofstede. Ook in Beernem bezaten Jan en Lijsbette gezamenlijk verworven land. Andere Beernemse goederen waren van Lijsbette afkomstig. Van een perceel van één gemet behoorde een vierde tot haar erfgoed; daarnaast worden een klein stukje bos en twee gemeten voormalig bos genoemd. Zo maakt de inventaris onderscheid tussen wat het echtpaar samen had opgebouwd en wat Lijsbette uit haar eigen familiebezit had ingebracht.

Het centrum van het bedrijf was een hofstede met woonhuis, schuur, paardenstal, koeienstal en varkensstal. Deze gebouwen werden samen op veertig pond groten geschat. Zij stonden op vijfenzeventig roeden cijnsgrond van Sint-Donaas. Rond het hof groeiden bomen en hagen; in de boomgaarden stonden appelbomen en een notelaar. Langs de hofwal werden opgaande bomen afzonderlijk gewaardeerd. Ook tronken, rijshout, brandmateriaal en de mestvoorraad kregen een plaats in de rekening.

De veestapel toont dat het om een aanzienlijk landbouwbedrijf ging. Er waren vijf merries, waarvan één vermoedelijk met een veulen, dertien melkkoeien, zes andere runderen en drie jonge kalveren. Vier runderen liepen in het Malenbos; voor hun beweiding stond nog een bedrag open bij de kapitein van Male. Verder hield het huishouden twee varkens, veertien hennen en een haan.

De melkkoeien dienden niet alleen voor het eigen verbruik. Onder de vorderingen stond een bedrag dat de vrouw van Cornelis van Wilsberghe nog wegens geleverde melk moest betalen. De karn, roomzeef en het botervaatwerk in de woning sluiten daarbij aan. Zuivelproductie maakte duidelijk deel uit van de bedrijfsvoering.

Naast het vee vermeldt de inventaris verschillende wagens, beslagen wielen, twee ploegen, een eg en paardentuig. In de schuur en op het hof lagen graan, bonen, schoven en hooi. Op het land stonden nog koren, haver, gerst, hooigras en andere gewassen. Een afzonderlijke post betrof kolen op grond van de dis van Sint-Kruis.

De ligging van verscheidene akkers wordt beschreven ten opzichte van Lambert van Belle, een straatje langs zijn bezit en het kerkhof van Sint-Kruis. Deze kleine plaatselijke aanduidingen brengen het landschap rondom het bedrijf dichterbij. De gewassen werden gewaardeerd met rekeninghouding met de landpacht: het ging om de waarde die daarboven voor de boedel overbleef.

Jan en Lijsbette bewerkten meer grond dan zij zelf bezaten. De schuldrekening noemt pachten aan de weduwe Maerten Galle, Gillis Ameije, Sint-Donaas en verschillende kerkelijke instellingen van Sint-Kruis. Sommige betalingen betroffen bouwland, andere graslanden of cijnzen. De talrijke posten mogen niet zonder meer worden opgeteld tot één bedrijfsoppervlakte, omdat dezelfde grond op verschillende plaatsen in de staat kan terugkeren.

Naast de hofstede werd een huis bij de Kruispoort in Brugge beschreven, waarvan de naam voorlopig als “de Vier Hemelskinderen” is overgeleverd. Het werd op vierendertig pond groten gewaardeerd. Elders in de rekening komt Jan Loys voor als schuldenaar wegens huishuur. Of zijn huur precies op dit huis betrekking had, wordt niet uitdrukkelijk gezegd.

De woning zelf was behoorlijk ingericht. In de keuken stonden tafels, stoelen en een voorraadkast. Rond de haard lagen tangen, roosters, spitten en ander kookgereedschap. Er waren koperen en andere metalen potten, grote en kleine ketels, braadpannen, zeven en een mortier. Vlees hing in de keuken; in de kelder stonden kuipen, potten en boterschotels.

In de kamer bevonden zich kussens, kandelaars, kisten, een kleerkast en bedden met lakens, dekens en gordijnen. Een tafereel met een crucifix en een paternoster behoren tot de persoonlijke en religieuze voorwerpen die de schatters noteerden. Ook een stalen boog werd vermeld, mogelijk een kruisboog, al laat de transcriptie geen zekere identificatie toe.

Opvallend is de hoeveelheid linnen. De staat somt niet alleen paren lakens, servetten en hoofddoeken op, maar ook talrijke stukken lijnwaad die per el werden gewaardeerd. Deze voorraad vertegenwoordigde een afzonderlijk deel van het huishoudelijke vermogen. De bron vertelt evenwel niet of de stof uitsluitend voor eigen gebruik bestemd was of ook werd verwerkt of verkocht.

Boven de keuken lagen nog vier bedden met hun dekens en lakens. Zelfs in de paardenstal werden twee bedden opgenomen. Mogelijk vonden daar mensen die op het bedrijf werkten hun slaapplaats, maar de inventaris noemt geen bewoners of knechten bij naam.

De financiële rekening toont dat het huishouden meerdere bronnen van inkomsten had. Er stonden bedragen open voor melk, graan, hout en huishuur. Uit het sterfhuis van Jans moeder moest nog geld worden ontvangen. Daarnaast bezat de boedel een jaarlijkse losrente van twintig schellingen groten, met een kapitaalwaarde van zestien pond, gevestigd op een hofstede met twintig gemeten land in Oostkamp. Deze hofstede diende als zekerheid voor de rente; de staat noemt haar niet als rechtstreeks grondbezit van Jan.

Daartegenover stonden schulden voor het landbouwbedrijf en voor geld dat anderen toekwam. De kinderen van Jan, zoon van Loijs Van Ghistele, hadden een belangrijke vordering op de boedel. Verder moesten de smid, een leverancier van paardentuig, pachtheren en andere schuldeisers worden betaald. Ook de opmaak van de staat bracht kosten mee.

De laatste afdelingen brengen Lijsbettes overlijden dichterbij. Zij vermelden het waken, de begrafenis en de uitvaart, met uitgaven voor brood, bier, kippen en pasteien. Kapelaans droegen het lichaam; gilden of broederschappen waren bij de kerkelijke plechtigheden betrokken. Er werden zielenmissen opgedragen en giften gedaan aan kerkelijke en andere begunstigden. Ook over de kleding die Lijsbette dagelijks had gedragen, had zij een beschikking getroffen.

Ten slotte werd de boedel afgerekend tussen Jan en de erfgenamen van zijn vrouw. De overgeleverde cijfers zijn op dit punt te tegenstrijdig om hun aandelen en het uiteindelijke erfdeel met zekerheid te berekenen. Wel blijkt dat men de gewone schulden en de testamentaire lasten afzonderlijk behandelde. Een aanvullende notitie vermeldt bovendien een recht van issuwe in verband met erfgenamen die buiten het betrokken rechtsverband vielen.

Ondanks de beschadigde woorden en onzekere bedragen blijft het beeld van het huishouden helder. Jan Van Landschoot en Lijsbette van Houtte beschikten over een goed uitgerust landbouwbedrijf met een belangrijke melkveetak, aangevuld met grondbezit, een stedelijk huis en rente-inkomsten. Hun staat van goed bewaart ook de tastbare omgeving waarin zij hadden geleefd: de paarden voor de wagens, de koeien en het zuivelgerei, de gewassen rond Sint-Kruis, de voorraad linnen en de bedden verspreid door het huis en de bedrijfsgebouwen.